اين با ما در دين حقتعالى خصومت نخواهى كرد و چون صناديد قريش كشته شدند و بسيارى از لشگريان نيز در درياى محيط كارزار غوطه خورده بجهنم پيوستند و ما بقى فرار نموده بهزيمت تمام به مكه شتافتند اصحاب اخذ غنيمت كردند و هفتاد كس را از ايشان اسير كرده باز آمدند و درين جنگ ملائكه معاون و ممد لشگر اسلام بودند چنانچه ميفرمايد كه * ( إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ ) * ظرف متعلق است بقوله نَصَرَكُمُ اللَّه يعنى حقتعالى نصرت داد شما را در روز بدر وقتى كه ميگفتى تو اى محمد ( ص ) مر آن گروه گرويدگان را كه به جهت قلت عدد خود و كثرت عدد دشمن مضطرب شده بودند * ( أَ لَنْ يَكْفِيَكُمْ ) * آيا كفايت نمى كند شما را * ( أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ ) * آنكه مدد كارى كند شما را پروردگار شما * ( بِثَلاثَةِ آلافٍ ) * به سه هزار سوار * ( مِنَ الْمَلائِكَةِ ) * از فرشتگان * ( مُنْزَلِينَ ) * در حالتى كه فرو فرستاده شدگان باشند از عالم بالا و نزد بعضى ظرف بدل ثانيست از اذ غدوت و گويند و عدة نزول اين سه هزار فرشته در روز احد است با اشتراط صبر و پرهيزكارى از مخالفت و چون در آن روز صبر نكردند و تقوى را لازم حال خود نساختند بلكه شتاب زده گى كرده متوجه اخذ غنايم شدند و مخالفت قول پيغمبر ( ص ) كردند حقتعالى ملائكه را بر ايشان نازل نساخت و قول اشهر و اصح آنست كه نزول ملائكه در روز بدر بوده و اين مرويست از ابن عباس و حسن و قتاده و غير ايشان از معظم علما و مفسرين و منقول از ائمه هدى صلوات اللَّه عليهم و نيز ابن عباس فرموده كه لم تقاتل الملائكة الا يوم بدر ملائكه كارزار نكردند مگر در روز بدر و ذكر همزه استفهام كه از براى انكار است و ذكر لن كه از براى تأكيد نفى است اشعار است به آنكه ايشان به جهت ضعف و قلت خود و قوت عدو نزديك بود كه مايوس شوند از نصرت و فتح و قوله * ( بَلى ) * ايجاب است براى ما بعد لن يعنى آرى حق تعالى فرشتگان را بمدد كارى شما فرستد * ( إِنْ تَصْبِرُوا ) * اگر صبر كنيد در جنگ دشمن و ثبات و رسوخ ورزيد در آن * ( وَتَتَّقُوا ) * و بپرهيزيد از مخالفت امر خدا و رسول يعنى اگر صبر و تقوا را شعار و دثار خود سازيد * ( وَيَأْتُوكُمْ ) * و بيايند دشمنان بشما * ( مِنْ فَوْرِهِمْ هذا ) * از خشمناكى خود درين وقت و نزد اكثر معنى آنست كه على الفور بيايند و هيچ درنگ نكنند و در انوار گفته كه فور مصدر است مأخوذ از ( فارت القدر اذا غلت ) و مستعار شده براى سرعت و بعد از آن مستعمل گشته در حالتى كه شكى و ريبى در وقوع آن نباشد و متراخى نشود پس معنى آنست كه اگر صبر و ثبات ورزيد و طاعت اوامر الهى و رسول او كنيد و بيايند دشمنان در همين حال بر شما بدون درنگ و مكث * ( يُمْدِدْكُمْ ) * مدد كند شما را * ( رَبُّكُمْ ) * پروردگار شما * ( بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ ) * به پنج